Meneer Janssen* is 78 jaar en woont op een gesloten afdeling voor mensen met een dementie. Sinds een paar maanden merken zijn verzorgers dat hij ander gedrag vertoont. Hij maakt steeds vaker seksueel getinte opmerkingen, betast de intieme delen van medebewoners en heeft een van de verzorgers gevraagd of ze met hem wilde douchen. Het team gaat met de seksuoloog en geriater in conclaaf: wat kunnen ze doen aan dit gedrag van meneer Janssen?

Dit soort seksuele gedragingen komen in de praktijk geregeld voor, en worden al snel als probleemgedrag gezien. Maar daarbij wordt vaak te weinig onderscheid gemaakt tussen seksueel grensoverschrijdend gedrag en verlangen naar intimiteit en seksualiteit. En op dat verlangen ligt een behoorlijk groot taboe, want oudere mensen hebben geen behoefte meer aan seks, toch? Niets is minder waar. Uit onderzoek van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) in samenwerking met Rutgers blijkt dat 62% van de 70-plussers met een partner de afgelopen 6 maanden seks had en dat ouderen seks ook nog altijd erg belangrijk vinden. Ongeveer een kwart van de 70-plussers zegt namelijk dat het nog minstens één keer per week gebeurt. Toch is er in verzorgingstehuizen nog te weinig oog voor die verlangens van mensen, en dat zouden gezondheidszorgpsychologen en seksuologen Riët Daniël en Ingrid van Kempen graag anders zien. 

‘Oud worden is niet hip’

‘’Intimiteit en seksualiteit blijven gedurende het hele leven basisbehoeftes van mensen, ook als je op leeftijd bent’’, stelt Van Kempen. Zij is werkzaam voor Brabant Zorg en spreekt geregeld met organisaties en zorgverleners over dit onderwerp. ‘’Veel zorgverleners zijn zich er vaak niet van bewust dat seksualiteit bij ouderen nog een ding is en dat ze er nog behoefte aan kunnen hebben. Zeker niet als ze een dementie krijgen, want dan kan er een hoop veranderen. Het gebrek aan kennis is een van de redenen waarom het onderwerp over het hoofd wordt gezien, maar ook handelingsverlegenheid speelt bij dit onderwerp een grote rol. Veel zorgverleners weten niet hoe ze het bespreekbaar moeten maken, en zijn soms ook bang wat de cliënt wel niet van die vraag moet denken. Eigenlijk is dat best raar als je bedenkt dat we over intieme onderwerpen als ontlasting, incontinentie en de dood praten wel praten. Maar over seks blijkbaar niet. Aan de andere kant zit de cliënt in hetzelfde stramien. Die komt vaak uit een oudere generatie waarin openlijk praten over seks al helemaal niet normaal was. Op die manier wordt vanuit beide kanten het probleem in stand gehouden.’’ 

Volgens Daniël, programmaleider van het functieprogramma ‘Seksualiteit’ binnen Archipel Zorggroep, speelt beeldvorming een grote rol bij het ontstaan en het in standhouden van het taboe. ‘’Algemeen genomen is in Nederland de aanname dat mensen boven de 55 geen behoefte meer hebben aan seksualiteit en intimiteit. We denken vaak dat onze ouders het niet meer doen, en als je dat breder trekt kom je al snel tot de conclusie dat alle ouderen het dan niet meer doen. En denk eens aan hoe ouderen in reclames worden neergezet, dat zijn toch de meest suffe reclames waarin het bijna alleen maar gaat over rimpels of hun kunstgebit? Alle sensuele zaken die online of op tv verschijnen zijn vaak jong, aantrekkelijk en strak. Naakte plaatjes van ouderen kom je niet snel tegen, want daar worden we nou eenmaal niet heel enthousiast van. Het heeft te maken met hoe wij naar oud worden kijken, en oud worden is niet hip.’’

‘’Seks en intimiteit onder gehandicapten is daarom ook al jaren normaal’’, valt Van Kempen haar bij. ‘’Daar waren seksverzorgenden ook veel eerder actief dan bij ouderen. Op de een of andere manier wordt in die situatie wel nagedacht over seksuele behoeftes die iemand kan hebben.’’ Volgens Van Kempen heeft dat te maken met het feit dat er ook veel jongeren gehandicapt zijn. Zij gaan door de puberteit en ouders staan erbij stil dat seksuele gevoelens daar een onderdeel van uit kunnen maken. ‘’Als iemand lichamelijk niet in staat is om aan zijn eigen behoeften te voldoen, lijken we het normaler te vinden om ze daar dan in tegenmoet te komen.’’

Onderdrukte behoefte

Vooral in verpleeghuizen voor mensen met een dementie komt het onderwerp vaak pas ter sprake als men er niet meer omheen kan omdat iemand probleemgedrag begint te vertonen. En dat komt bij dementie vaak voor, legt Van Kempen uit. ‘’Als meneer Janssen elke ochtend wordt verzorgd door een jonge zuster die hem in de douche wast en langs zijn intieme delen komt met haar washandje, moet je van goede huizen komen om niet een keer een erectie te krijgen of een seksueel getinte opmerking te maken. En mensen met een dementie weten door de aantasting in hun hersenen soms gewoon niet meer dat iets niet door de beugel kan. Heel vaak wordt zulk gedrag als een last ervaren door de verzorgers en bestempeld als een probleem, maar het wordt niet gezien als een verlangen dat hij niet op een andere manier kan uiten. Losstaand van het feit dat het gedrag absoluut niet oké is, juist daarom moet je daar als team iets mee.’’

Volgens Van Kempen komt het nog te vaak voor dat zodra teams met elkaar in gesprek gaan over hoe het gedrag van meneer Janssen kan worden opgelost, zijn eigen persoonlijke behoeften nog niet gehoord zijn. ‘’Omdat zulk gedrag vaak geschaard wordt onder grensoverschrijdend gedrag, komen medicijnen te snel ter sprake. Dat lijkt de meest makkelijke weg, maar je doet de cliënt dan echt tekort. Er is namelijk geen pil die alleen de zin in seks onderdrukt. Het doet wel meer, het maakt de mensen suf en komt hun humeur vaak niet ten goede. We kunnen dan beter met de cliënt in gesprek om te achterhalen of en welke behoeften hij of zij heeft en hoe we die tegenmoet kunnen komen. Door middel van erotische blaadjes of films waarmee de persoon zichzelf kan bevredigen bijvoorbeeld. In andere gevallen schakel je een seksverzorgende in.’’

Maar daar kom je al snel de volgende moeilijkheid tegen, want iemand met een dementie die in een verzorgingshuis woont, maakt zelf die keuzes niet meer. Ook zijn ze vaak niet meer verantwoordelijk over hun eigen geld. Daniël legt uit: ‘’Het zijn lastige gesprekken om bij familie aan te kloppen of ze geld willen uitgeven aan een escort zodat hun ouder of misschien zelfs partner aan zijn of haar trekken kan komen. Het is dan heel belangrijk om aan familie uit te leggen dat het heel normaal is dat bijvoorbeeld vader of moeder nog behoeften heeft, hoe belangrijk het is om daarnaar te luisteren en welke mogelijkheden daarvoor zijn. Feit blijft wel dat kinderen niet graag weten wat hun ouders doen en dat zal altijd blijven. In sommige gevallen is geld het probleem, en wil familie geen geld beschikbaar stellen voor dit soort zaken. Dat maakt het moeilijk want de familie is verantwoordelijk voor de cliënt, zij maken de keuzes.’’ Daarom is het volgens Daniël heel belangrijk om daar als instelling beleid voor te hebben, want als zorgverlener heb je maar één belang en dat is de kwaliteit van leven van de personen die je verzorgt: zijn of haar behoeften aan intimiteit en seksualiteit maken daar deel van uit.

‘Ieder mens leeft op van intimiteit’

Ook Maureen Hellenbrand herkent de moeilijkheden omtrent senioren en seksualiteit. Hellenbrand is sinds een paar jaar de eigenaresse van escortbureau De Ultieme Zorg. De seksverzorgenden die voor haar werken, helpen mensen met een lichamelijke of verstandelijke beperking of ouderen bij het vervullen van hun seksuele behoeften. Ze wordt steeds vaker benaderd door zorginstellingen en dat vindt ze een goed teken. ‘’Als ik informatie geef over mijn bedrijf en in welke situaties een seksverzorgende een uitkomst kan bieden, zijn mensen vaak heel sceptisch en hebben ze meteen een oordeel. Ze zien het als een hoer voor bejaarden. Het is een goede ontwikkeling dat ze ook meer gaan kijken naar de voordelen in plaats van alleen naar de vooroordelen. Eten, drinken en adem zijn onze eerste levensbehoeften, maar de behoefte aan liefde, intimiteit en seks staat in de Pyramide van Maslow op diezelfde lijn. Het zit zo ook gewoon in onze natuur. Dus waarom zouden je seksuele gevoelens ineens verdwijnen als je oud wordt of geen seks (meer) kan hebben?’’ 

Hellenbrand vertelt dat het geregeld voorkomt dat mensen niet eens op zoek zijn naar seks, maar dat ze een stukje intimiteit missen. ‘’Het gaat soms om die persoonlijke aanraking of aandacht waar de begeleiding niet aan toekomt. Het wassen van de haren onder de douche met een muziekje aan of het vasthouden van iemands hand kan al aan zoveel behoeften voldoen. Er is zelfs iemand die alleen bingo wil spelen, of karaoke wil doen samen. Het gaat vaak ook vooral om een stukje persoonlijke, menswaardige aandacht. Zeker bij ouderen, want die voelen zich met regelmaat heel eenzaam. Iedereen bloeit op van intimiteit.’’ En volgens Hellenbrand zit het daar het onderscheid met de reguliere prostitutie. ‘’Het contact met een seksverzorgende is allemaal heel persoonlijk, het gaat niet om even een snel orgasme en weer wegwezen. Het gaat om warmte en het vervullen van verlangens, ook als dat seks is. Vaak is het contact met de cliënten heel speciaal. Sommige ouderen geven mijn dames of heren na afloop een tekening mee, of een reep chocola of een bosje bloemen. Ik ken geen prostituees die dat krijgen. De mensen die voor me werken zien het echt als een verlengde van de zorg. Wat zij doen is hetgeen dat begeleiding niet mag, kan en wil geven maar waar weldegelijk een hulpvraag ligt.’’

En er is dan ook een duidelijke correlatie tussen het luisteren naar de behoeften van cliënten en het ‘probleemgedrag’ dat zij vertonen. En volgens seksuoloog Daniëls gaat het verder dan dat: ‘’Onderzoek wijst uit dat er zelfs een correlatie is tussen seksuele activiteit en kwaliteit van leven. En dat is ook logisch, want het zorgt ook gewoon voor gelukshormonen.’’ Daartegenover blijkt uit onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) dat 1 op de 7 ouderen intimiteit mist. Die mensen geven aan dat zij meer eenzaam zijn, stemmingsproblemen hebben en minder kwaliteit van leven ervaren. ‘’En juist die kwaliteit van leven hoort bij de zorg centraal te staan’’, vult Van Kempen haar aan. 

Maatschappelijk taboe

Volgens Hellenbrand moeten we ons realiseren dat het taboe veel breder is dan binnen instellingen voor dementie, want de hele maatschappij heeft het hart niet op de tong liggen als het op seks aankomt. ‘’Misschien heb je gisteravond wel de nacht van je leven gehad, maar ik durf te wedden dat je vanochtend niet op je werk bent gekomen en tegen je collega’s zei ‘nou moet je eens horen wat ik vannacht heb gedaan!’. Het is gewoon een onderwerp wat je niet aan de grote klok hangt, en dat hoeft ook niet. Maar mensen die niet zelf kunnen beslissen over hun eigen seksleven omdat ze afhankelijk zijn van anderen, die moeten we wel een beetje helpen. We kunnen hun behoeften niet zomaar over het hoofd zien, alleen maar omdat wij er liever niet over praten’’, stelt ze.

* meneer Janssen is een fictief persoon